Piazza Navona

Plac Navona (Piazza Navona)

Tego placu nie da się ominąć. Zachwyca przestrzenią, elegancją i monumentalizmem. Jednak jego wyjątkowy, podłużny kształt to nie kaprys nowożytnego urbanisty, lecz architektoniczna skamielina. Piazza Navona dokładnie odwzorowuje zarys dawnego stadionu cesarza Domicjana z 86 roku n.e.

Starożytny obiekt został zbudowany dla greckich igrzysk atletycznych (agones), których rodowici Rzymianie szczerze zresztą nie znosili, uważając je za zbyt wyuzdane. To właśnie od owych agones wzięła się ewoluująca przez wieki nazwa placu: z łacińskiego „in agone” przeszła w „n’agone”, następnie w „navone”, aż w końcu ukształtowała się dzisiejsza „Navona”. Co fascynujące, starożytne ślady trybun wciąż tkwią ukryte w piwnicach okolicznych pałaców, a fragment oryginalnego wejścia do stadionu można do dziś oglądać od strony placu Tor Sanguigna.

W połowie XVII wieku papież Innocenty X Pamphilj postanowił radykalnie zmienić charakter tego miejsca i zamienić dawny plac targowy w rodowe forum chwały swojej rodziny. Wokół miały stanąć Palazzo Pamphilj, monumentalny kościół Sant’Agnese in Agone oraz spektakularna fontanna pośrodku. Wbrew powszechnej opinii, to prestiżowe zadanie nie trafiło od razu do rąk Gian Lorenza Berniniego. To jego odwieczny rywal, Francesco Borromini dostał misję doprowadzenia wody (z akweduktu Acqua Vergine) na plac i to on jako pierwszy wpadł na genialny pomysł, by w centrum kompozycji ustawić odnaleziony obelisk Domicjana. Bernini znajdował się wówczas w głębokiej niełasce.

Co robi geniusz? Sięga po intrygę. Książę Niccolò Ludovisi, sprytnie skoligacony z papieżem, podsunął Berniniemu plan. Wybitny rzeźbiarz wykonał olśniewający model nowej fontanny i sprawił, by trafił on do Palazzo Pamphilj, wprost przed oczy Olimpii Maidalchini, wszechwładnej, chciwej i wpływowej bratowej papieża. Innocenty X, przechodząc przez komnaty po posiłku, zatrzymał się przed modelem i orzekł, że nie zatrudnić Berniniego byłoby błędem. Borromini przegrał ten pojedynek, zanim na dobre zaczął i nigdy tego swojemu konkurentowi nie wybaczył.

Nad eliptyczną niecką Fontanny Czterech Rzek wznosi się perforowana skała z trawertynu, a na jej narożnikach spoczywają cztery kolosalne, około pięciometrowe figury z białego marmuru kararyjskiego. To potężne bóstwa rzeczne, personifikacje czterech znanych wówczas ludzkości kontynentów: Nil (Afryka), Ganges (Azja), Dunaj (Europa) i Río de la Plata (Ameryka). Nad kamienną skałą wznosi się potężny Obelisk Agonale. To monolit z czerwonego granitu o wysokości około 16,5 metra i wadze ponad 100 ton. Wykonano go na zamówienie Domicjana i pokryto hieroglifami sławiącymi cesarza. Szczyt obelisku wieńczy gołębica trzymająca w dziobie gałązką oliwną. To jednocześnie symbol Ducha Świętego oraz oficjalny herb rodu Pamphilj. Łacińska inskrypcja na cokole dobitnie podsumowuje ten propagandowy manifest: „Noxae Aegyptiorum monumenta innocens premit columba”, co oznacza: Niewinna gołębica przygniata pomniki egipskiej winy.

Najsłynniejsza i najczęściej powtarzana opowieść, którą bez wątpienia usłyszysz od rzymskich przewodników pod fontanną, mówi o tym, że postać Río de la Plata zasłania się ręką w dramatycznym geście przerażenia, ponieważ lada moment zawali się na nią fasada kościoła projektu Borrominiego, a Nil zakrywa głowę, by po prostu nie patrzeć na błędy architektoniczne odwiecznego rywala Berniniego. Ta historia jest piękna, niezwykle barwna i całkowicie nieprawdziwa.